Có một việc Ban chỉ huy công trình từng làm hàng tuần suốt nhiều năm mà không thấy có gì sai: gõ lại cùng một con số vào ba chỗ khác nhau. Khối lượng bê tông đổ trong tuần được ghi vào sổ nhật ký công trường, rồi gõ vào báo cáo tuần gửi công ty, rồi gõ lần nữa vào bảng khối lượng thanh toán cho thầu phụ. Ba lần gõ, ba người gõ, và đến cuối tháng thì ba con số ấy không còn giống nhau nữa. Không ai gian dối cả. Chỉ là một người làm tròn, một người lấy số trước khi điều chỉnh, một người quên cộng phần đổ bù đêm thứ Bảy.
Hồi đó tôi coi đó là chuyện bình thường của công trường. Bây giờ, khi ngồi ở vị trí phải nhìn số liệu của nhiều dự án cùng lúc, tôi mới thấy rõ cái giá của sự “bình thường” ấy: mỗi lần số lệch là một cuộc họp dài hơn, một quyết định bị trì hoãn, và một chút niềm tin bị bào mòn giữa văn phòng và hiện trường.
Lệch số không phải lỗi của ai, mà là lỗi của cách nhập
Điều tôi học được là rất ít sai lệch dữ liệu đến từ người cố ý. Phần lớn đến từ việc cùng một thông tin bị nhập lại ở nhiều nơi, bởi nhiều người, vào nhiều thời điểm. Mỗi lần nhập lại là một lần có cơ hội sai. Nhân lên vài chục hạng mục, vài chục tuần, vài chục dự án, thì không cần ai gian dối, số liệu cũng tự rời xa sự thật.
Vậy nên khi nói về “kỷ luật dữ liệu”, tôi không nghĩ đến việc kiểm tra gắt hơn hay phạt nặng hơn. Tôi nghĩ đến một nguyên tắc rất đơn giản mà tôi đang cố gắng đưa vào mọi quy trình mình chạm tới: mỗi con số chỉ được nhập một lần, tại nơi nó sinh ra, bởi người hiểu nó nhất. Mọi báo cáo, mọi bảng tổng hợp phía sau đều phải lấy từ con số gốc ấy, không gõ lại.
Nghe thì hiển nhiên. Nhưng để làm được, phải trả lời ba câu hỏi mà trước đây tôi hay bỏ qua.
Câu hỏi thứ nhất: con số này sinh ra ở đâu?
Khối lượng bê tông sinh ra lúc xe bồn vào cổng và phiếu xuất được ký. Số nhân công sinh ra lúc điểm danh đầu ca. Tiến độ hạng mục sinh ra lúc kỹ sư giám sát xác nhận công việc đã xong. Nếu tìm đúng điểm sinh ra, ta sẽ thấy người nên nhập con số ấy thường không phải người đang ngồi làm báo cáo, mà là người đứng ở cổng, ở bãi, ở tầng đang thi công.
Điều này thay đổi khá nhiều cách thiết kế biểu mẫu. Thay vì làm một biểu mẫu báo cáo tuần thật đẹp cho văn phòng, tôi bắt đầu quan tâm đến cái biểu mẫu xấu xí, lấm bùn mà anh thủ kho hay đội trưởng điền mỗi ngày. Nếu cái đó đúng và dễ điền, mọi thứ phía sau sẽ đúng. Nếu cái đó sai, không có bảng tổng hợp nào cứu được.
Câu hỏi thứ hai: con số này có một chủ không?
Một con số có nhiều người gõ thì thực ra không có ai chịu trách nhiệm. Khi số lệch, người ta chỉ vào nhau: “tôi lấy từ bên kia”, “tôi chỉ tổng hợp lại”. Nên với mỗi loại dữ liệu quan trọng trên dự án, tôi yêu cầu chỉ định rõ một người là chủ: người đó nhập, người đó sửa, và nếu ai thấy số sai thì báo cho người đó chứ không tự sửa ở bản của mình.
Thoạt nghe như thêm việc, nhưng thực tế là bớt việc. Khi anh em biết số nào là của mình, họ cẩn thận hơn hẳn, và những cuộc tranh luận “số của ai đúng” biến mất gần hết. Người chủ của con số cũng không cần là người có chức vụ cao nhất, mà là người gần sự thật nhất.
Câu hỏi thứ ba: con số này đi được bao xa mà không cần gõ lại?
Đây là chỗ công nghệ bước vào, nhưng tôi muốn nói rõ: công nghệ đứng sau cùng, không phải đầu tiên. Nếu hai câu hỏi trước chưa trả lời được thì phần mềm đắt mấy cũng chỉ giúp ta sai nhanh hơn và sai đồng bộ hơn.
Khi điểm sinh ra và người chủ đã rõ, việc còn lại là nối con số ấy đến mọi nơi cần nó mà không qua tay người gõ lại. Có khi chỉ là một bảng tính dùng chung thay cho ba bảng tính riêng. Có khi là một biểu mẫu trên điện thoại thay cho tờ giấy chụp gửi qua nhóm chat. Dự án nào làm được việc “nhập một lần, dùng nhiều nơi” cho vài con số quan trọng nhất thôi, cũng đã thấy họp giao ban ngắn lại và không khí bớt căng đi rất nhiều.
Những con số chạy bộ dạy tôi điều gì
Tôi chạy bộ đều đặn, và chiếc đồng hồ trên tay là ví dụ tốt nhất tôi biết về kỷ luật dữ liệu. Nó ghi nhịp tim, tốc độ, quãng đường ngay lúc sự việc xảy ra, không chờ tôi về nhà rồi nhớ lại. Nó không làm tròn cho tôi vui. Và vì chỉ có một nguồn duy nhất, tôi không bao giờ phải tranh luận với chính mình xem tuần này mình đã chạy bao nhiêu.
Có những buổi sáng, con số trên đồng hồ không đẹp: chạy chậm hơn tuần trước, nhịp tim cao hơn mức mình muốn. Nhưng chính vì nó trung thực nên tôi mới điều chỉnh được: nghỉ thêm một ngày, giảm cự ly, hoặc đơn giản là chấp nhận hôm nay là một ngày không tốt. Dữ liệu dự án cũng nên như vậy. Một báo cáo tuần không cần đẹp. Nó cần đúng, và cần đến sớm, để người điều hành còn kịp làm gì đó trước khi quá muộn.
Điều đọng lại
Chuyển đổi số, với tôi, không bắt đầu bằng việc mua phần mềm. Nó bắt đầu bằng một câu hỏi rất đời thường ở bàn chỉ huy trưởng: con số này mình đang gõ lại lần thứ mấy rồi? Nếu câu trả lời là “lần thứ hai”, thì ở đó có một việc đáng làm hơn mọi bản kế hoạch dài: tìm nơi con số sinh ra, giao nó cho một người, và để nó tự đi đến mọi nơi cần nó.
Còn anh chị, trong công việc của mình, con số nào đang được gõ lại nhiều lần nhất và ai mới thực sự là chủ của nó?