Có một thứ tôi đi qua mỗi ngày suốt nhiều năm làm nghề mà chưa từng thực sự nhìn: màu sắc và ánh sáng. Mãi đến khi bắt đầu ngồi xuống với cây cọ vào những buổi tối rảnh, tôi mới nhận ra đôi mắt mình lâu nay chỉ quen làm đúng một việc — dò xem cái gì đúng, cái gì sai. Còn nhìn theo nghĩa ngắm và cảm nhận, thì tôi gần như đã quên mất từ lâu.
Nhìn khác với kiểm tra
Khi đi kiểm tra một hạng mục, mắt tôi chạy theo một danh sách vô hình: cao độ có đúng không, khoảng hở có đủ không, tuyến ống có va vào kết cấu không, mối nối có sạch không. Đó là cách nhìn để tìm lỗi, và nó rất hữu ích — nó nuôi sống cả nghề của tôi. Nhưng nó cũng khiến mọi thứ trước mắt bị chia làm hai loại: đạt và chưa đạt.
Cầm cọ lên thì ngược lại hoàn toàn. Trang giấy trắng không hỏi tôi cái gì đúng, cái gì sai. Nó chỉ đợi xem tôi có thật sự thấy được thứ mình định vẽ hay không. Và lần đầu ngồi trước một khung cảnh rất quen thuộc, tôi mới ngỡ ngàng nhận ra mình không tả nổi nó — đơn giản vì tôi chưa bao giờ nhìn nó lâu hơn ba giây.
Màu sắc và ánh sáng biến một chỗ quen thành hai nơi khác nhau
Điều đầu tiên việc tập vẽ dạy tôi là màu sắc và ánh sáng không hề cố định. Cùng một mảng tường, buổi sáng sớm nắng xiên qua làm nó ngả vàng và ấm; đến giữa trưa nó bạc đi, phẳng lì, gần như mất hết chiều sâu; chiều muộn thì lại chuyển sang một thứ xám hơi ngả xanh, buồn buồn. Vẫn là bức tường ấy, vẫn là tôi ấy, nhưng cảm giác thì khác hẳn.
Từ đó tôi hay để ý hơn khi ra công trường vào những giờ khác nhau. Sáng sớm, khi anh em vừa vào ca, ánh sáng còn nhẹ, mọi thứ trông nguyên vẹn và đầy khả năng. Cuối buổi chiều, cũng chỗ đó, bụi lơ lửng trong nắng ngang, mọi thứ trông mệt hơn hẳn — và tôi hiểu rằng mình cũng nên chọn một giọng nói khác khi trao đổi với anh em vào lúc ấy.
Công trường có nhiều màu hơn tôi vẫn nghĩ
Trước đây nếu ai hỏi công trường màu gì, tôi sẽ trả lời ngay: xám bê tông, nâu đất, cam của áo bảo hộ. Ba màu, hết. Nhưng khi bắt đầu để ý, tôi thấy có xanh lơ của tấm bạt phủ, có ánh đồng đỏ ở đầu dây, có màu rỉ nhè nhẹ trên giá đỡ để ngoài trời qua vài trận mưa, có vệt xanh phấn của vạch sơn định vị. Càng nhìn thì càng ra thêm.
Chuyện này nghe có vẻ chẳng liên quan gì đến công việc, nhưng với tôi thì có. Một người quen kết luận nhanh — công trường thì cũng chỉ có vậy thôi — là một người đã ngừng quan sát. Mà trong nghề này, ngừng quan sát là bước đầu tiên của việc bỏ sót.
Nhìn con người cũng cần đúng nguồn sáng
Điều làm tôi nghĩ nhiều nhất lại không nằm ở cảnh vật. Nếu tôi chỉ soi vào một người bằng thứ ánh sáng gắt của tiến độ và con số, tôi sẽ luôn thấy phần thiếu: chậm mấy ngày, sai mấy chi tiết, báo cáo trễ mấy lần. Nguồn sáng đó có thật, nhưng nó chỉ chiếu được đúng một mặt.
Đổi góc một chút thì hình cũng đổi. Người chậm tiến độ hôm nay có thể là người đã gánh phần việc không ai muốn nhận tháng trước. Người ít nói nhất trong cuộc họp có thể là người xử lý gọn nhất khi ra hiện trường. Tôi không nói chuyện dễ dãi bỏ qua sai sót — cam kết vẫn là cam kết, tiến độ vẫn là tiến độ. Tôi chỉ học được rằng đánh giá một con người bằng đúng một nguồn sáng thì cũng phiến diện y như vẽ một vật thể mà chỉ chịu nhìn nó từ một phía.
Học nhìn là một thói quen, không phải năng khiếu
Tôi vẫn vẽ không đẹp, và tôi đã kể chuyện đó trong bài Bắt đầu tập vẽ khi không có năng khiếu. Nhưng cái tôi nhận được thật ra không nằm ở bức tranh. Nó nằm ở chỗ mỗi lần ngồi xuống, tôi buộc phải nhìn một thứ gì đó lâu hơn bình thường — và gần như lần nào cũng thấy thêm được điều mình chưa từng thấy.
Chuyện này giống hệt việc giữ tiến độ một dự án: không có bí quyết gì to tát, chỉ là làm đều mỗi ngày. Quan sát cũng vậy. Chú ý đến màu sắc và ánh sáng vài phút mỗi tối, lặp lại đủ lâu, thì cách nhìn thay đổi lúc nào không hay — không chỉ với trang giấy, mà với cả công trường và những người đang đứng ở đó.
Có lẽ đó là món quà bất ngờ nhất mà cây cọ mang lại cho một người làm xây dựng như tôi: không phải khả năng vẽ, mà khả năng nhìn chậm lại một nhịp trước khi kết luận.