Có một câu hỏi tôi tự hỏi khá lâu trước khi dám cầm cọ lần đầu: bắt đầu tập vẽ khi mình không có chút năng khiếu nào, lại đã qua cái tuổi học vẽ cho vui, thì có buồn cười không? Tôi làm nghề xây dựng, quen với bản vẽ kỹ thuật, quen với những đường nét phải đúng đến từng milimet và phải giải thích được vì sao nó nằm ở đó. Vẽ tranh thì ngược lại hoàn toàn: không dung sai, không tiêu chuẩn nghiệm thu, cũng chẳng ai chấm điểm. Chính sự “không có chuẩn” đó làm tôi ngại. Rồi một hôm tôi cũng ngồi xuống thật, và nhận ra nỗi ngại ấy lớn hơn thực tế rất nhiều.
Bắt đầu tập vẽ không cần năng khiếu, chỉ cần chịu ngồi xuống
Điều đầu tiên tôi vỡ ra là năng khiếu không phải cửa ải. Cửa ải thật sự nằm ở chỗ mình có chịu ngồi xuống trong ba mươi phút mà không mở điện thoại hay không. Buổi đầu tiên tôi ngồi trước tờ giấy trắng đến gần mười phút chỉ để nghĩ nên vẽ cái gì, rồi cuối cùng vẽ đại cái ly nước trước mặt. Nó méo. Nhưng trong lúc nhìn cái ly để vẽ, tôi phát hiện mình chưa từng thật sự nhìn kỹ một cái ly bao giờ — chỗ nào bắt sáng, chỗ nào tối, thành ly dày hay mỏng.
Sau vài lần như vậy tôi hiểu ra tập vẽ trước hết là tập nhìn. Mà tập nhìn thì ai cũng làm được, không cần trời cho. Người có năng khiếu chỉ đi nhanh hơn ở đoạn đầu; đoạn sau vẫn là chuyện ngồi xuống bao nhiêu buổi. Điều này nghe rất giống chuyện tôi vẫn nói với anh em ngoài công trường: kỹ năng nào cũng có thể học, cái khó là duy trì.
Nét đầu tiên bao giờ cũng xấu, và điều đó không sao cả
Người làm quản lý dự án lâu năm như tôi có một tật khó bỏ: cái gì cũng muốn đúng ngay từ đầu. Ở công trường thì đó là một thói quen tốt, vì sai một chi tiết cơ điện có thể kéo theo đục phá, chậm tiến độ và phát sinh chi phí. Nhưng mang nguyên cái tật đó sang trang giấy thì bế tắc, bởi nét đầu tiên gần như luôn xấu, và nếu tôi dừng lại ở nét đầu tiên thì sẽ chẳng bao giờ có nét thứ hai.
Phải mất kha khá buổi tôi mới cho phép mình vẽ xấu. Không tẩy, không xé giấy, cứ để nguyên đó rồi vẽ chồng lên, sửa dần. Lạ ở chỗ, khi thôi bắt bản thân phải đẹp ngay, tay tôi lại thoải mái hơn và hình cũng ra dễ hơn. Tôi nghĩ đây là bài học thật sự đáng giá: chấp nhận một nét vẽ chưa hoàn hảo cũng giống như chấp nhận một ngày làm việc không như ý — không phải buông xuôi, mà là không để cái chưa hoàn hảo làm mình dừng lại.
Một khoảng thời gian không có deadline
Ngày làm việc của tôi được chia bằng mốc: mốc nghiệm thu, mốc bàn giao, mốc thanh toán. Cái gì cũng có hạn, và cái gì cũng đang chạy đua với một cái hạn khác. Khi bắt đầu tập vẽ, lần đầu tiên sau nhiều năm tôi có một việc hoàn toàn không mốc thời gian. Bức tranh có thể xong tối nay, có thể để đấy hai tuần, cũng có thể không bao giờ xong. Không ai đợi, không ai nhắc.
Chính cái sự không hạn định ấy làm tôi thư giãn theo cách mà xem tivi hay lướt mạng không làm được. Ngồi vẽ, đầu tôi chỉ xử lý đúng một việc trước mắt: mảng màu này đậm hay nhạt. Trong lúc đó, những vấn đề đang treo trên bàn làm việc lại tự lắng xuống ở đâu đó, và không ít lần tôi đứng dậy với một hướng xử lý rõ hơn hẳn so với lúc ngồi xuống. Tôi từng viết kỹ hơn về chuyện này trong bài vẽ tranh như một cách xả stress sau ngày dài.
Vẽ và chạy bộ, hai cách khác nhau để trở về với chính mình
Tôi chạy bộ đều đặn nhiều năm nay, và tôi hay so hai thói quen này với nhau. Chạy là chuyển động: nhịp thở, bước chân, cơ thể mệt dần và đầu óc trống dần. Vẽ thì ngược lại, là ngồi yên hoàn toàn, chỉ có tay di chuyển. Nhưng cả hai đưa tôi về cùng một chỗ — chỗ mà tôi không phải là người phải ra quyết định cho ai cả.
Điểm chung nữa là cả hai đều không thưởng ngay. Chạy một buổi không khỏe lên được, vẽ một bức không đẹp lên được. Chỉ khi nhìn lại sau vài tháng mới thấy khác. Với một người quen làm dự án dài hơi, cảm giác đó quen thuộc đến mức dễ chịu: mình đang bỏ công vào một thứ mà kết quả sẽ đến muộn, và mình chấp nhận điều đó.
Nếu bạn cũng đang định thử
Tôi không có tư cách hướng dẫn ai vẽ, vì tôi cũng đang mò mẫm. Nhưng nếu bạn đang lưỡng lự, tôi chỉ nói ba điều từ trải nghiệm của mình. Một, đừng đợi đủ dụng cụ mới bắt đầu — giấy và bút chì có sẵn trong nhà là đủ cho vài tháng đầu. Hai, chọn một khung giờ cố định trong tuần thay vì “khi nào rảnh”, vì “khi nào rảnh” thường là không bao giờ. Ba, đừng cho ai xem trong giai đoạn đầu nếu điều đó làm bạn ngại; đây là việc bạn làm cho mình chứ không phải để trưng ra.
Sau một thời gian, tôi vẫn vẽ xấu. Nhưng tôi đã có thêm một khoảng lặng trong tuần mà không cần đi đâu xa, không cần ai đồng hành, và không phải giải quyết vấn đề cho bất kỳ ai. Với một người làm nghề này, chừng đó là quá đủ để tiếp tục.